‹ Terug

Motivatie en onderpresteren

Hoogbegaafde leerlingen beschikken over het vermogen om te excelleren binnen het onderwijs. Toch is onderpresteren een veel voorkomend fenomeen binnen deze groep. Bij maar liefst 9-28% van de hoogbegaafde leerlingen is er sprake van een significante discrepantie tussen de cognitieve capaciteiten en de academische prestaties. Hoe kunnen we dat verklaren?

Volgens de persoonsgeoriënteerde theorie van Snyder en Linnenbrink-Garcia zijn er twee paden die bij hoogbegaafden tot onderpresteren kunnen leiden. De theorie van Snyder en Linnenbrink-Garcia wordt ook wel het Pathways to Underachievement Model (PUM) genoemd en onderscheidt de volgende twee motivatieprofielen:

1. Het motivatieprofiel van Maladaptive Competence Beliefs;

2. Het motivatieprofiel van Declining Value Beliefs

 

1. Maladaptive Competence Beliefs

Leerlingen met dit motivatieprofiel zijn gefocust op het beschermen van hun eigenwaarde en hun imago. Al van jongs af aan worden zij door vrienden, familie en leerkrachten aangeduid als ‘hoogbegaafd’ en zijn zij met een minimale inspanning toch altijd de beste van de klas. Deze leerlingen zijn gewend om aandacht te krijgen voor hun academische prestaties (niet voor hun inzet of doorzettingsvermogen), waardoor zij voor hun gevoel van identiteit en eigenwaarde afhankelijk zijn geworden van hun academische succes.  

Wanneer hun eigenwaarde wordt bedreigd reageren deze leerlingen volgens het Pathways of Underachievement Model met ontkoppelende copingmechanismen, wat uiteindelijk leidt tot onderpresteren. Zij kunnen ervoor kiezen hun begaafdheidsimago te beschermen door zich te disidentificeren (emotionele ontkoppeling) en zich minder in te spannen (gedragsmatige ontkoppeling), zodat ondermaatse prestaties kunnen worden toegeschreven aan andere factoren dan hun capaciteiten. Deze leerlingen trekken zich dus terug uit het onderwijs om hun gevoel van eigenwaarde te beschermen, wat op den duur tot onderpresteren leidt.

 

2. Declining Value Beliefs

Volgens het motivatieprofiel van Declining Value Beliefs zou een gebrek aan passend onderwijs er bij deze hoogbegaafde leerlingen toe leiden dat zij school gaan zien als saai en/of nutteloos. Leerlingen met dit profiel zijn niet gemotiveerd en steken weinig moeite in schoolwerk. Zij beschouwen school als persoonlijk onbelangrijk (lage prestatiewaarde) en irrelevant voor hun leven en persoonlijke doelen (lage gebruikswaarde). Leeftijdsgenoten en ouders beschouwen hen mogelijk als begaafd, maar zelf zouden deze leerlingen dit label niet integreren in hun zelfbeeld, waardoor zij voor hun gevoel van eigenwaarde niet afhankelijk zijn van hun academische prestaties.

Naarmate het onderwijs vordert is een toenemende inspanning vereist om academisch succes te behalen. Leerlingen met een motivatieprofiel van 'Declining Values' zouden niet bereid zijn om de prijs te betalen van steeds meer tijd en moeite voor iets waar ze niet in geïnteresseerd zijn en niet veel waarde aan hechten. Ze zouden zich emotioneel en gedragsmatig terugtrekken van school in plaats van de extra inspanning te leveren die nodig is, waardoor zij gaan onderpresteren.

 

Het belang van vroegsignalering

Om onderpresteren te voorkomen is het belangrijk dat hoogbegaafdheid zo vroeg mogelijk wordt (h)erkend, zodat er passend onderwijs kan worden geboden en ook deze leerlingen de kans krijgen om een reeel zelfbeeld, voldoende frustratietolerantie en een growth mindset te ontwikkelen. Intelligentieonderzoek kan helpen om meer inzicht te krijgen in de mogelijkheden, maar ook in de beperkingen en specifieke onderwijsbehoeften van een kind. Wil je meer weten hierover, kijk dan op de pagina ‘diensten’.

 

 

Referenties

Fong, C. J., & Kim, Y. (2023). Academic underachievement and self-regulated learning in gifted youth. Educational Psychology Review, 35(1), 55-82.

KNAW (2023). Hoogbegaafdheid in het onderwijs: Adviesrapport.

Leana-Tasciar, M. Z. (2024). Development and validation of an underachievement identification scale. Gifted Child Quarterly, 68(3), 201-219.

Vermetten, Y., & Hoogeveen, L. (2025). Onderpresteren bij hoogbegaafde leerlingen in Nederland. Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 64(2), 77-94.

Ramos, A., Lavrijsen, J., Soenens, B., Vansteenkiste, M., Sypré, S. and Verschueren, K. (2021), Profiles of maladaptive school motivation among high-ability adolescents: A person-centered exploration of the motivational Pathways to Underachievement model. Journal of Adolescence, 88: 146-161. https://doi.org/10.1016/j.adolescence.2021.03.001

Raoof, K., et al. (2024). Unpacking the underachievement of gifted students: A systematic review. Journal of Advanced Academics, 35(2), 112-139.